Röportaj: Cemalettin Kanaş

Geleneksel yem hammaddelerinin jeopolitik risklerle sarsıldığı bir dönemde, böcek proteini, niş bir alternatif olmaktan çıkarak stratejik bir alternatif kaleme dönüşüyor. IPIFF Genel Sekreteri, Avrupa’nın 2 milyar Avro’luk yatırım hacmine ulaşan böcek sektörünün 2030 vizyonunu, yem formülasyonlarındaki fonksiyonel devrimi ve tedarik zincirini jeopolitikadan bağımsızlaştıran ‘yerel protein döngüsü’ modelini Feed Planet’e anlattı. 

STEVEN BARBOSA
IPIFF (International Platform of
Insects for Food and Feed)
Genel Sekreter

Küresel tarım-gıda sektörü, belki de tarihinin en belirsiz dönemlerinden birini yaşıyor. Karadeniz’deki tahıl koridoru krizlerinin ardından Orta Doğu’da tırmanan gerilimlerin lojistik maliyetleri sarsması, dünya yem endüstrisini ‘dışa bağımlılığı’ sorgulayan köklü bir değişime zorluyor. Bu stratejik dönüşümde, protein arzını güvence altına alacak yeni çözümler arasında böcek sektörü, özellikle Avrupa'nın regülasyonlarıyla küresel ölçekte dikkate değer bir 'savunma hattı' olarak öne çıkma potansiyeli taşıyor. Hammadde tedarikini kıtalararası rotalardan kurtararak üretimi yerelleştiren bu model, hem lojistik kaynaklı jeopolitik riskleri minimize ediyor hem de atığı yüksek değerli proteine dönüştürerek döngüsel ekonominin en somut halkasını oluşturuyor. 

Böcek proteini uzun süredir ‘geleceğin gıdası’ etiketiyle romantize edilmiş olsa da, endüstriyel gerçeklik çok daha somut veriler üzerine kurulu. Bugün Biomar ve Skretting gibi dünya devlerinin böcek ununa yönelik taahhütleri ve 2025 Dünya Bankası raporları, bu sektörün artık teknolojik olarak olgunlaştığını kanıtlıyor. Kara asker sineği larvalarından elde edilen içerikler; sadece yüksek protein oranıyla değil, antimikrobiyal özellikleri ve ‘kullanım maliyeti’ avantajıyla yem formülatörleri için stratejik bir seçenek sunuyor. 

IPIFF (Uluslararası Gıda ve Yem Amaçlı Böcek Platformu) Genel Sekreteri Steven Barbosa ile gerçekleştirdiğimiz bu özel ve son derece geniş röportaj, sektörün Brüksel’deki sesini ve 2030 yılına kadar beklenen bağlayıcı politika değişikliklerini masaya yatırıyor. Formülasyonlarda standart bir kalem olmaya hazırlanan böcek ununun, gıda güvenliğini yerelleştirilmiş döngülerle nasıl güvence altına aldığını Genel Sekreter Barbosa’nın ağzından dinliyoruz. 

Genel Sekreter'in röportaj boyunca vurguladığı "Avrupa'nın kararlı adımlar atmak için daha fazla zamanı yok." uyarısı, aslında tüm küresel yem endüstrisi için bir çağrı niteliğinde. Sınırların kapandığı, nakliye rotalarının bloke edildiği bir dünyada; atığı proteine, proteini yerel güvenliğe dönüştüren bu manifesto niteliğindeki açıklamalar, sektörün geleceğine ışık tutuyor.

IPIFF'teki rolünüzü kısaca anlatabilir misiniz ve AB politikası konusundaki geçmişinizin, böcek sektörünün yolculuğuna bakış açınızı nasıl şekillendirdiğini paylaşabilir misiniz?

IPIFF Genel Sekreteri olarak temel rolüm, yenilikçi girişimlerden yerleşik tarım-gıda oyuncularına kadar Avrupa böcek sektörünün çeşitli operatörleri ile AB politika yapıcıları arasında bir köprü görevi görmektir. Uygulamada bu, sektör paydaşlarının ihtiyaç ve bakış açılarını uzlaştırmak ve bunları sektörün sürdürülebilir büyümesini destekleyen net, kanıta dayalı politika önerilerine dönüştürmek anlamına gelir. Amacım, böcek değer zincirinin sesinin Brüksel'de sadece duyulmasını değil, gerçekten anlaşılmasını sağlamak. 

AB kurumları bünyesinde ve onlarla birlikte çalışarak geçen yaklaşık 20 yıllık tecrübemle, politikaların ne kadar yavaş ilerleyebileceğini ama aynı zamanda stratejik katılımın nasıl anlamlı ilerlemelerin önünü açabileceğini bizzat gördüm.

İşimi kolaylaştıran şey, bu sektörün gıda, hayvan yemi, toprak gübresi ve çok çeşitli biyo-endüstri uygulamaları dâhil olmak üzere yüksek değerli çıktıları yurt içinde üreterek; AB'nin çevresel sürdürülebilirliğini önemli ölçüde artırma ve jeopolitik istikrarsızlık, ticaret belirsizliği ve iklim değişikliğine karşı direncini güçlendirme potansiyeline sahip olduğunu bilmektir.

Son olarak, iş modellerinde araştırma ve geliştirmeye muazzam çaba harcayan, son derece yetenekli profesyonellerden oluşan bir sektör liderleri ekibi tarafından destekleniyorum. IPIFF ayrıca entomoloji alanında dünyanın önde gelen bazı üniversite ve araştırma merkezlerinin desteğine sahip olma ayrıcalığına sahiptir.

REKABET DEĞİL SİNERJİ: GELENEKSEL YEMLE STRATEJİK ENTEGRASYON

Sizce böcek sektörü şu anda genel AB yem endüstrisi içinde nerede duruyor ve kendisinden önümüzdeki on yılda gerçekçi olarak nasıl bir rol oynaması bekleniyor?

Böcek sektörü şu anda diğer yem sektörlerinin yanında tamamlayıcı ve sürdürülebilir bir içerik sağlayıcı olarak konumlanıyor. Böcekler, yerleşik kaynaklarla rekabet etmek yerine, genel AB yem endüstrisine sorunsuz bir şekilde entegre olan sinerjik bir çözüm sunmaktadır. 

Avrupa, 2 milyar Avro'dan fazla yatırım çekerek bu harekette küresel bir lider olarak ortaya çıkmıştır. Bu fonlar, yetiştirme ve işleme teknolojilerindeki inovasyonun yanı sıra büyük ölçekli üretim tesislerinin inşasını da besledi. Bu tür endüstriyel ölçekli çabalar, çeşitli yaklaşımların test edilmesinde ve böcek üretiminin teknik fizibilitesinin, ekonomik rekabet gücünün ve çevresel performansının gerçek dünya şartlarında doğrulanmasında etkili olmuştur. 

Son jeopolitik krizler, Avrupa'nın yerinde sayma lüksünün olmadığını açıkça göstermiştir. Giderek karmaşıklaşan küresel manzarada AB, dış belirsizliklere olan bağımlılığı azaltabilecek ve genel direnci artırabilecek böcek çiftçiliği gibi sektörlere içe dönük bakmalı ve onları aktif olarak desteklemelidir.

Bununla birlikte, tarımsal inovasyon sektörlerinin zorlu bir ortamla karşı karşıya olduğunu kabul etmek de önemli. Köklü endüstriler, AB politikası ve mevzuat geliştirme süreçlerinin temel taşı olmaya devam ediyor. Yine de IPIFF ve AB böcek sektörü, tüm yem sektörleriyle birlikte çalışmaya kararlı. Amacımız, diğer yem sektörleri de dâhil olmak üzere AB vatandaşlarının ve endüstrilerinin gerçek ihtiyaçlarını tamamlamak. Sürdürülebilirliği ve iç sağlamlığı artırmak, Avrupa'nın küresel rekabet ve belirsizlikle daha iyi yüzleşmesini sağlamak için iş birliği esastır. 

Her sektörün bir yeri vardır. Ancak böcekler gibi yenilikçi sektörler için, daha yerleşik yem endüstrisi rakipleriyle eşit şartlar oluşturmak adına hedeflenmiş teşviklere ihtiyaç var.

ROMANTİZMDEN GERÇEĞE: AKUAKÜLTÜR YEMLERİNDE %20 KATILIM ORANI

Su ürünleri yetiştiriciliği (akuakültür), böcek unu için birincil büyüme motoru. Su ürünleri yemlerinde böceklerin benimsenme düzeyi nedir ve bu segmenti örneğin kümes hayvanları veya evcil hayvan yemi gibi başka hangi türler takip ediyor?

Böcek unu, sürdürülebilir su ürünleri yetiştiriciliği için giderek daha fazla stratejik bir içerik olarak kabul edilse de, mevcut benimsenme düzeyi ana akım olmaktan ziyade henüz büyüme aşamasında.

Biomar ve Skretting gibi büyük su ürünleri yemi üreticileri, balık ununa olan bağımlılığı azaltma ihtiyacıyla hareket ederek böcek ununa yatırım yapacaklarını kamuoyuna taahhüt ettiler. 2025 Dünya Bankası Raporu ve Küresel Su Ürünleri Yemi Pazarı Görünümü, sürdürülebilir, böcek bazlı proteinlere doğru net bir endüstriyel kaymaya işaret ediyor. Dâhil edilme oranları şu anda balık unu veya soyaya kıyasla mütevazı kalmaktadır, ancak araştırmalar böcek ununun somon ve alabalık diyetlerinde büyüme veya yemden yararlanma oranı (FCR) üzerinde olumsuz etkiler yaratmadan %20'ye kadar bir dâhil edilme oranına sahip olabileceğini gösteriyor. Önemli olan, böcek ununun geleneksel protein kaynaklarının bir ikamesi değil, tamamlayıcısı olarak görülmesi.

Fiyat rekabetçiliği bir sorun olmaya devam ediyor ancak jeopolitik istikrarsızlık, ticaret belirsizliği ve iklim değişikliği, "direnci" temel bir satın alma faktörü haline getiriyor. Son gelişmeleri buna örnek verebiliriz: Küresel balık unu ve balık yağının %20'sini sağlayan Peru, hamsi kotasında %36'lık bir düşüş açıklayarak deniz kaynaklı içeriklerin çevresel şoklara karşı savunmasızlığının altını çizdi. Bu tür baskılar, uzun vadeli ve istikrarlı bir su ürünleri yemi bileşeni olarak böcek ununa yönelik stratejik ilgiyi hızlandırıyor. 

AB su ürünleri sektörü küresel pazar payının sadece %1'ini oluşturuyor ve ithal yem içeriklerine büyük ölçüde bağımlı kalmaya devam ediyor. Avrupa Komisyonu'nun "Su Ürünleri ve Balıkçılık Vizyonu"na yönelik devam eden çalışmaları, sürdürülebilir su ürünleri yemlerinin giderek artan bir rol oynayacağını kabul ediyor. 

TÜRKİYE VE ASYA KISKACINDA AVRUPA: BÖCEK SEKTÖRÜNDE KÜRESEL REKABET

Ancak, AB böcek üreticilerinin yerel üretimi ölçeklendirmek için güçlü politika desteğine ihtiyacı var. Aksi takdirde diğer bölgeler (örneğin Asya) hızla büyümekte ve diğerleri böcek ununu ana akım bir su ürünleri yemi içeriği olarak benimsemek için kendi politika karar alma süreçlerini yönetmektedir (örneğin Türkiye). 

Su ürünleri yetiştiriciliğinin ötesinde, böcek kaynaklı işlenmiş hayvansal proteinlerin (PAP'lar) Eylül 2023'te domuz ve kümes hayvanı yemleri için yetkilendirilmiş olması büyük bir düzenleyici dönüm noktasıydı. Bu genişleme önemli yeni pazar fırsatları yarattı. Böcek PAP'ları, uygun bir amino asit profili, yüksek sindirilebilirlik ve fonksiyonel özellikler (örneğin immünostimülan etkilere sahip kitin) sunarak onları geleneksel proteinlerin kısmi bir ikamesi olarak kümes hayvanları ve domuzlar için uygun hale getirir.

Evcil hayvan yemi de yakın vadede gelecek vaat ediyor. Böcekler; protein, yağ, mineraller ve vitaminler bakımından zengin fonksiyonel bir bileşen olarak değer görüyor. Evcil hayvan yemi segmenti daha az düzenleyici engelle karşılaşıyor ve evcil hayvanlar için sürdürülebilir, yeni içeriklere yönelik artan tüketici kabulünden faydalanıyor. 

Yenilikçi sektörler eşitsiz bir oyun alanıyla karşı karşıya. AB Protein Çeşitlendirme Stratejisi, Biyoekonomi Stratejisi'nin biyo-bazlı gübrelere odaklanması ve Su Ürünleri ve Balıkçılık Vizyonu gibi politikalar pazar talebi yaratılmasına ve şartların eşitlenmesine yardımcı olabilir. Hedefli destek olmadan AB, böcek bazlı yemlerdeki rekabet avantajını, daha az kısıtlamayla daha hızlı ölçeklenen diğer bölgelere kaptırma riskiyle karşı karşıya. Mevcut küresel senaryo, Avrupa'nın kararlı adımlar atmak için daha fazla zamanı olmadığını gösteriyor. Jeopolitik istikrarsızlığa, ticaret belirsizliğine ve iklim değişikliğine karşı çok savunmasız durumdayız. 

KÜRESEL MEVZUAT BOŞLUĞU KAPANIYOR

Küresel olarak en önemli düzenleyici boşlukları nerede görüyorsunuz? Böcek türevli içeriklerin uluslararası ticaretini kolaylaştıracak uyumlu standartlara doğru bir hareket görüyor muyuz?

Böcek yetiştiriciliği endüstrisi hızla büyürken, küresel olarak birkaç kritik düzenleyici boşluk varlığını sürdürerek eşitsiz bir oyun alanı yaratıyor. En önemli boşluklar şunlardır: 

• Parçalı veya mevcut olmayan çerçeveler: Birçok ülke ve bölge hala böcek türevli ürünler için özel bir mevzuata sahip değil.
• Tutarsız güvenlik ve kalite standartları: Küresel olarak uyumlu hale getirilmiş güvenlik ve kalite gerekliliklerinin eksikliği büyük bir boşluk oluşturuyor.
• Farklı substrat kuralları: Böceklerin neyle beslenebileceği konusunda küresel bir anlaşma söz konusu değil. AB sadece yemlik ham maddelere izin veren katı kurallar uygularken, diğer bölgeler farklı girdilere izin veriyor, bu da ticaret engelleri meydana getiriyor.
• Tür ve uygulama sınırlamaları: Düzenlemeler genellikle böcek proteinlerini yalnızca belirli kullanımlar için onaylıyor. Örneğin AB şu anda böcek PAP'larına su ürünleri, kümes hayvanları ve domuzlar için izin verirken, ruminantlar (geviş getirenler) için vermiyor.
• Terminolojik belirsizlik: Diğer yeni gıdalarda görüldüğü gibi, pazarlar arasında böcek ürünleri için standartlaştırılmış bir terminolojinin olmaması, uyumlu uluslararası düzenlemelerin ve etiketleme yasalarının oluşturulmasını karmaşıklaştırıyor.

Bu boşluklara rağmen, doğrudan endüstri birlikleri tarafından yönlendirilen uyumlu standartlara doğru açık ve bilinçli bir hareket vardır. Amaç, güvenliği sağlarken uluslararası ticareti kolaylaştırmaktır. IPIFF, uyumlu bir küresel strateji oluşturmak için aktif olarak çalışmaktadır: IPIFF ve İngiltere Yenilebilir Böcek Derneği, Manş Denizi'nin her iki tarafında karşılıklı politika ve düzenleyici gelişimi desteklemek için bir iş birliği anlaşması imzaladı.

IPIFF ayrıca şunlarla da iş birliği yapmaktadır:

• Kuzey Amerika: Kuzey Amerika Böcek Tarımı Koalisyonu (NACIA)
• Asya: Asya Gıda ve Yem Böceği Derneği (AFFIA)
• Avustralya: Avustralya Böcek Proteini Derneği (IPAA)

Bağlayıcı uluslararası yasalar hala gelişmekte olsa da, bu endüstri kuruluşları küresel ticaret için kriter teşkil eden "de facto" standartlar oluşturuyor. 

IPIFF İyi Hijyen Uygulamaları Kılavuzu bunun en önemli örneği. HACCP ilkelerini içeriyor ve Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) tarafından dile getirilen spesifik endişeleri ele alıyor. Kılavuz şu anda AB'ye böcek ürünleri ihraç etmek isteyen üçüncü ülke operatörleri (örneğin Asya, Orta Doğu ve diğer bölgeler) tarafından referans olarak kullanılıyor ve uygulamalarını AB standartlarıyla etkin bir şekilde uyumlu hale getiriyor.

Özetle, bazı ülkelerdeki temel yasa eksikliğinden diğerlerindeki tutarsız güvenlik kurallarına kadar önemli düzenleyici boşluklar kalsa da, endüstri sadece hükümetlerin harekete geçmesini beklemiyor. 

• Daha yakın bir zamanda IPIFF, uyumluluk, birleşik standartlar ve operasyonel kılavuzlar oluşturmak için Çin ile de yakın iş birliği içinde çalışmaya başlamıştır.
• Benzer şekilde IPIFF, ulusal sektörlerini AB düzeyindeki standartlara göre geliştirmek için kuruluşumuza rehberlik talebiyle başvuran Brezilya, Türkiye ve Orta Doğu gibi böcek üretimi için yükselen pazarlarla aktif olarak etkileşim halinde.

KİLOGRAM MALİYETİ Mİ, KULLANIM AVANTAJI MI? BESLEMEDE STRATEJİK DEĞER ARTIŞI

Pratik ve besinsel terimlerle, böcek proteinini bir yem formülatörü için cazip bir alternatif yapan nedir? Örneğin bağırsak sağlığı, antimikrobiyal özellikler gibi fiyat farkını haklı çıkaran spesifik fonksiyonel faydalar var mı?

Pratik ve besinsel terimlerle böcek proteini yem formülatörlerine yüksek kaliteli amino asit profilleri, fonksiyonel biyoaktifler ve sürdürülebilirlik odaklı güvenilirliğin eşsiz bir kombinasyonunu sunuyor. Bu da dikkate alınmasını ve çoğu zaman yüksek fiyatını haklı çıkarıyor. 

Tamamen besinsel bir bakış açısıyla, kara asker sineği larvaları (BSFL), un kurtları ve cırcır böcekleri şunları sağlar:

• Balık unu ile kıyaslanabilir ve birçok bitkisel proteinden (örneğin metiyonin ve lizin seviyeleri birçok türde dikkat çekici derecede yüksektir) genellikle üstün olan dengeli temel amino asitler,
• Soya veya baklagillerde bulunan anti-besinsel faktörleri azaltan, yüksek düzeyde sindirilebilir protein (genellikle >%80-90),
• Kendi başına antimikrobiyal özelliklere sahip olan laurik asit (BSFL) açısından zengin, istikrarlı lipid profilleri.

Ancak cazip durum temel beslenmenin ötesine geçer. Hayvan sağlığı ve performansını doğrudan etkileyen fonksiyonel faydalar şunları içerir:

• Antimikrobiyal peptitler (AMP'ler): Böceklerde, özellikle yetiştirme sırasındaki mikrobiyal zorluklara tepki olarak doğal olarak bulunurlar. Bu AMP'ler, kümes hayvanları ve domuz denemelerinde Salmonella, E. coli ve Clostridium perfringens'e karşı aktivite göstererek profilaktik antibiyotik ihtiyacını potansiyel olarak azaltmıştır.
• Bağırsak sağlığı modülasyonu: Böcek kitini ve türevi olan kitosan, prebiyotik lifler olarak işlev görerek faydalı bağırsak mikrobiyotasını (örneğin Lactobacillus ve Bifidobacterium) desteklerken patojenik yapışmayı engeller. Formülatörler, iyileşmiş bağırsak morfolojisi ve azalmış inflamasyon gözlemlemişlerdir.
• Çinko oksit ve bakıra olan bağımlılığın azalması: Sütten kesilmiş domuz yavrularında, böcek bazlı diyetler daha düşük ishal insidansı ve iyileşmiş bağırsak bariyeri işlevi göstermiş, bu da formülatörlerin farmakolojik düzeydeki metallerden uzaklaşmasına imkân tanımıştır.
• Hipoalerjenik potansiyel: Evcil hayvan ve su ürünleri yemleri için böcek proteini; sığır eti, süt ürünleri veya soya gibi yaygın alerjenlerden kaçınırken yüksek lezzetlilik sunar.

Bu durum fiyat farkını (premium) haklı çıkarır mı?

Evet; performans sonuçlarına göre ölçüldüğünde. Bu yüksek fiyat şunları yansıtır:

• Değer ikamesi: Balık unu (değişken fiyatlandırma) veya soyanın (anti-besinsel faktörler, ormansızlaşma riskleri) istikrarlı, izlenebilir ve düşük ayak izine sahip bir proteinle değiştirilmesi.
• Sağlık maliyeti tasarrufu: Birçok denemede, azaltılmış veteriner müdahaleleri, daha düşük mortalite ve iyileştirilmiş yemden yararlanma oranları, ton başına daha yüksek olan içerik maliyetini telafi etmektedir.
• Düzenleyici ve tüketici odaklı faktörler: Antibiyotik büyütme faktörlerinin veya ağır metallerin aşamalı olarak kaldırıldığı bölgelerde, böcek proteini fonksiyonel, farmakolojik olmayan bir alternatif sunar. 

Formülatörlere ham $/kg protein maliyetini karşılaştırmak yerine "kullanım maliyeti" analizleri yapmalarını tavsiye ediyoruz. Bağırsak sağlığı, antimikrobiyal aktivite ve sürdürülebilirlik hesaba katıldığında, böcek proteini sadece bir alternatif değil, stratejik bir değer artışıdır. 

'KAYIP HALKALAR' BİRLEŞİYOR: ÖZEL İÇERİKTEN STANDART EMTİAYA

Böcek üreticileri ile geleneksel yem üreticileri arasındaki iş birliğinin "kayıp halkası" ne kadar kritik? Böceklerin bir "özel" içerikten ‘emtia’ya dönüşmesi için yeterli entegrasyonu görebiliyor muyuz?

Belirttiğim gibi, böcek üreticileri geleneksel yem üreticileriyle sorunsuz ve tamamlayıcı bir şekilde çalışıyor. Amacımız soya veya balık unu gibi yerleşik yem maddelerinin yerini almak değil. Bunun yerine, böcekleri mevcut yem formülasyonlarının direncini, döngüselliğini ve performansını artıran stratejik bir "yardımcı içerik" olarak konumlandırıyoruz. 

Ancak dürüst olmak gerekirse, iş birliğinin ‘kayıp halkası’ hala kısmen eksik olsa da, birçok kişinin beklediğinden daha hızlı kapanıyor. Özellikle su ürünleri yetiştiriciliği (örneğin SalMar, Skretting, Biomar, Cargill) ve evcil hayvan yeminde mükemmel entegrasyon örnekleri görsek de, daha geniş karma yem endüstrisi genelinde gerçek sistemik iş birliği henüz başlangıç aşamasında. Bunun sebepleri teknik değil yapısal: böcek proteini ile geleneksel unlar arasındaki farklı üretim ölçekleri, fiyat dalgalanmaları ve standartlaştırılmış kalite ölçütlerinin eksikliği. 

Bununla birlikte; jeopolitik istikrarsızlık, ticaret belirsizliği (soya üzerindeki tarifeler, balık unu ihracat kısıtlamaları) ve iklim değişikliği (aşırı avlanma, arazi kullanım baskıları) şeklinde özetleyebileceğimiz küresel şoklar, sinerjik iş birliğini zorunlu kılıyor. İthal yeme bağımlılığın kritik seviyelere ulaştığı Avrupa'da böcekler; yerel olarak üretilen, izlenebilir ve iklim değişikliğine dayanıklı bir protein kaynağı sunuyor. İleri görüşlü yem üreticileri, böcek ununa niş bir katkı maddesi olarak değil, bir risk azaltma aracı olarak şimdiden yatırım yapıyor.

Sonuç olarak, büyük yem üreticileri böcek ununa bir merak konusu olarak değil, stratejik bir ham madde olarak yaklaşıyor. Örneğin, Su Ürünleri Yönetim Konseyi (ASC) artık sertifikalı somon yeminde böcek ununa izin veriyor ve birkaç karma yem üreticisinin özel böcek unu siloları var. Bunu ‘oluşum aşamasındaki bir emtia’nın alametifarikası olarak görüyoruz.

Kısacası, iş birliği bir ‘olsa iyi olur’ seçeneği değil, yem sektörü için temel bir hayatta kalma stratejisi. Kayıp halka zorunlulukla şekilleniyor. 5-7 yıl içinde böcek unu, egzotik bir alternatif değil, yem formülasyonunda standart bir kalem olarak yerini alacak. Ancak oraya ulaşmak için her iki tarafın da lojistik, kalite güvencesi ve ortak Ar-Ge'ye ortak yatırım yapması gerekiyor. Biz hazırız. Sorun, geleneksel yem üreticilerinin hızlarını artırıp artırmayacağı. Burada politika teşvikleri bir kez daha çok önemli. Mevcut küresel ortamda, Avrupa harekete geçmeme gibi bir lükse sahip olamaz.

2030 VİZYONU: BAĞLAYICI POLİTİKALARIN BELİRLEYİCİ ROLÜ

Geleceğe baktığımızda, 2030 yılına kadar muhtemel politika değişiklikleri, teknolojik atılımlar veya pazar eğilimleri çerçevesinde Avrupa böcek sektörü için en belirleyici gelişme ne olacak?

Teknolojik ilerlemeler ve pazar eğilimleri önemli destekleyici roller oynayacak olsa da, 2030 yılına kadar Avrupa böcek sektörü için en belirleyici tek faktör; böcek bazlı içerikleri ve dışkıyı (frass) AB endüstriyel ve tarımsal stratejilerine açıkça dâhil eden, protein çeşitlendirmesine yönelik bağlayıcı bir politika değişikliği olacaktır. Devam eden politika girişimleri arasında, "Protein Çeşitlendirme Stratejisi" (2018 AB Protein Planı'nın halefi) kritik bir kaldıraç olarak öne çıkmaktadır.

Böcek sektörü ölçeklenmek için teknolojik olarak yeterince olgun ve özellikle su ürünleri yeminde pazar talebi artış gösteriyor. Yine de net ve uzun vadeli bir siyasi taahhüt olmadan, yatırımcılar ve alıcılar tereddütlü kalıyor. Tarih göstermiştir ki, gelişmekte olan biyo-bazlı sektörler (örneğin elektrikli araçlar, biyoyakıtlar) ancak düzenlemeler öngörülebilir bir talep yarattığında ölçeğe ulaşabilmiştir. Böcekler için de aynı mantık geçerli: politika, yatırımı ‘risksiz’ hâle getirecek ve 2030'a kadar ihtiyaç duyulan düzeyde tedariki mümkün kılacak.

2018 Protein Planı'na kadar, yenilenen stratejinin AB Üye Devletleri tarafından hayvansal bazlı alternatif proteinleri içermesi açıkça bekleniyor. Temmuz 2025 Tarım ve Balıkçılık Konseyi'nde, birçok Üye Devlet, döngüsellikten (atıkla beslenen üretim) gübre olarak besin açısından zengin frass'a varana kadar böceklerin değerini vurguladı. 

Bağlayıcı hedeflere sahip bir protein çeşitlendirme stratejisi (örneğin, 2028-2030 yılına kadar su ürünleri veya kümes hayvanı yeminde minimum böcek unu payı), bitki bazlı proteinlerin 2018 sonrası gördüğü yatırım dalgasının aynısını, ancak mevcut endüstriyel hazırlık sayesinde daha hızlı bir zaman çizelgesinde tetikleyecektir. 

Biyoekonomi Stratejisi'nin biyo-bazlı ürünler için önerdiği 10 milyar Avro'luk toplu satın alma hedefi (ki bu, özel bir gübre olarak böcek frass'ı için uygulanabilir) ve standartlaştırılmış kamu ihale kriterleri anında bir çekim gücü yaratabilir.

Ayrıca, Su Ürünleri ve Balıkçılık Vizyonu, yukarıda belirtildiği gibi güçlü bilimsel doğrulama (400'den fazla makale), Pazar Raporları (Dünya Bankası 2025 raporu) veya su ürünleri yemi üreticilerinin (örneğin Biomar, Skretting) yatırımlarıyla desteklenen böcek ununun su ürünleri yemi olarak kullanımını artırmada belirleyici bir rol oynayabilir. 

ALTI MADDELİK MANİFESTO: ŞOKLARA DAYANIKLI BİR PROTEİN DÖNGÜSÜ İNŞA ETMEK

Son dönemde yaşadığımız COVID-19, ticaret rotası belirsizlikleri ve İran'daki savaş gibi küresel aksamalar tedarik zincirlerindeki kırılganlıkları ortaya çıkardı. Böcek bazlı içerikler gıda ve yem güvencesini nasıl güçlendirir ve daha dirençli, yerelleştirilmiş bir protein döngüsü nasıl oluşturur?

Bu kritik bir soru ve cevap, bu aksamaların ortak noktasını kabul etmekle başlıyor. Yaşanan her bir kriz proteinin üretildiği yer ile ihtiyaç duyulduğu yer arasındaki bağı kopardı. COVID-19 lojistiği durdurdu, ticaret rotası belirsizlikleri ana kanalları ve limanları tıkadı ve Ukrayna'daki savaş muazzam miktarda ayçiçeği küspesi ve tahıl akışını kesti. Her durumda, ithal soya, balık unu veya diğer geleneksel proteinlere bağımlı olan bölgeler ani kıtlıklar ve fiyat artışlarıyla karşılaştı.

Böcek bazlı içerikler; yerelleştirilmiş, döngüsel ve şoklara dayanıklı temelde farklı bir modele imkân tanıyarak doğrudan bu kırılganlığı hedef alır.

Birincisi, böcekler protein üretimini jeopolitikadan ayırır. Günümüzde hayvan yemlerinin çoğu Güney Amerika'dan gelen soya küspesine veya tartışmalı okyanuslardan gelen balık ununa dayanıyor. Bir savaş veya ticaret anlaşmazlığı bu akışları engellediğinde hızlı bir alternatifiniz olmaz. Oysa böcekler, yerel organik yan ürünler kullanılarak her yerde yetiştirilebilir. Bu, ithalat yasağına maruz kalan bir bölgenin, gemileri beklemeden veya sınır açılışları için pazarlık yapmadan kendi proteinini içeride üretmeye başlayabileceği anlamına gelir.

İkincisi, böcekler gerçek anlamda yerelleştirilmiş bir protein döngüsü oluşturur: Normalde çöp alanına gidecek veya metan salacak olan gıda atıkları böcek larvalarına yedirilir. Bu larvalar kümes hayvanları, domuz veya su ürünleri yemi için yüksek kaliteli protein unu ve yağına dönüştürülür. "Frass" adı verilen böcek dışkısı, ithal sentetik gübrelerin yerini alan güçlü bir organik gübreye dönüşür. Bu gübre yerel ürünleri yetiştirir ve bunlar da böcekler için daha fazla atık üretir. Tüm döngü tek bir şehirde, bölgede ve hatta bir çiftlikte işleyebilir. Bir sınır kapansa veya bir nakliye rotası engellense bile, üretim devam eder çünkü atık, su ve böcek gibi girdilerin tamamı zaten yereldir. 

Üçüncüsü, böcek yetiştiriciliği inanılmaz derecede hızlıdır ve iklimden bağımsızdır. Soya fasulyesinin büyümesi üç ila dört ay sürer, ekilebilir arazi gerektirir ve mevsimseldir. Balık unu vahşi stoklara ve hava durumuna bağlıdır. Buna karşılık, siyah asker sineği larvaları yaşam döngülerini altı ila sekiz haftada tamamlar ve Rotterdam'daki bir depodan Kenya'nın kırsalındaki bir barakaya kadar her yerde, iklim kontrollü konteynerlerde dikey olarak yetiştirilebilirler. Bir aksamadan sonraki haftalar içinde, eksik protein ithalatının yerini alacak şekilde üretimi ölçeklendirebilirsiniz.

Dördüncü olarak, böcekler enerji ve gübre şoklarına maruziyeti azaltır. COVID-19 ve savaş, sentetik gübre için temel olan doğal gaz fiyatlarının fırlamasına sebep oldu ve yem bileşenlerinin sevkiyatı için yakıt maliyetleri tavan yaptı. Böcekler, kilogram başına protein üretmek için geleneksel hayvancılığa göre çok daha az enerji gerektirir. Dahası, frassları ithal sentetik gübrelerin yerini aldığı için, fosil yakıt bazlı tarımsal girdilere olan bağımlılığı kırarsınız. Bu, tüm yem sistemini enerji fiyatlarındaki dalgalanmalara karşı daha dirençli hale getirir.

Beşincisi, böcekler gıda güvencesini doğrudan güçlendirir. Yem sektöründe böcek unu; kümes hayvanları, domuz ve çiftlik balığı diyetlerinde balık unu veya soyanın yüzde 25 ila 100'ünün yerini alabilir. Bu, aşırı avlanan okyanuslar ve ormansızlaşan araziler üzerindeki baskıyı azaltır. Muhtemel bir abluka, savaş veya afet gibi acil durum senaryolarında yenilebilir böcekler doğrudan insan protein kaynağı olarak yetiştirilebilir. Raf ömürleri uzundur, besin değerleri yüksektir ve soğuk zincir gerektirmezler. Bu da altyapının hasar gördüğü durumlarda büyük bir avantajdır.

Altıncısı ve direnç için çok önemli olan nokta; böcek yetiştiriciliğinin modüler ve yedekli olmasıdır. Brezilya'daki devasa bir soya kırma tesisi veya Süveyş ya da Babülmendep gibi tek bir savunmasız nakliye kanalının aksine, böcek çiftlikleri küçük, dağıtılmış ve hatta mobil olabilir. Binlerce kentsel konteyner çiftliğine veya çiftlik içi üniteye sahip olabilirsiniz. Biri yok edilirse veya engellenirse diğerleri çalışmaya devam eder. Bu yerleşik yedekleme kapasitesi, kırılgan küresel tedarik zincirlerinin tam olarak eksikliğini duyduğu şeydir.

Böcek bazlı içerikler, son dönemdeki aksamaların ortaya çıkardığı üç temel zayıflığı doğrudan giderir: ithal proteine jeopolitik bağımlılık, uzun mesafeli sevkiyatın lojistik kırılganlığı ve enerji ve gübre fiyatlarındaki artış gibi girdi şoklarına karşı savunmasızlık. Kaçınılmaz organik yan ürünleri kısa, kontrol edilebilir ve yerel bir döngü içinde yüksek kaliteli protein ve gübreye dönüştürerek böcekler, sadece daha sürdürülebilir değil, aynı zamanda temelden daha şok dirençli bir protein döngüsü inşa ederler. Kararsız bir dünyada hem gıda hem de yem güvencesini bu şekilde güçlendirirler.