Dr. Manoj M. Sharma
Karides Yetiştiricisi 
Mayank Aquaculture pvt Ltd

Mayank Sharma
Karides Yetiştiricisi
Mayank Aquaculture pvt Ltd

GİRİŞ

Hindistan’da karides yetiştiriciliği endüstrisi, bilimsel üretim uygulamaları, artan karides talebi ve deniz ürünleri ihracatını teşvik etmeye yönelik devlet politikaları sayesinde ticari anlamda 1983 yılında kök salarak, kırk yılı aşkın süredir varlığını sürdürüyor. Sektörün ilk büyümesi büyük ölçüde Siyah Kaplan Karidesi (Penaeus monodon) yetiştiriciliğiyle sağlanırken, daha az ölçekte Hint beyaz karidesi (Fenneropenaeus indicus) de yetiştiriliyordu. Siyah Kaplan Karidesi kültürünün gelişimi, karides yetiştiriciliği ekosisteminin ve değer zincirinin tamamının oluşmasına öncülük etti. Kuluçkahaneler, yem üreticileri ve diğer girdi tedarikçileri gibi kurumsal aktörler bu sürecin hız kazanmasında oldukça etkili oldu (A. Victor Suresh, 2020).

Karides yetiştiriciliği, özellikle Hindistan’ın doğu kıyısında 1991-1992 yılları arasında hız kazandı; üretim 40.000 tondan 2006-2007 yıllarında 143.000 tona ulaştı (MPEDA, 2008) (Ramaswamy, U.N., Mohan, A.B. ve Metian, M, 2013). Bunu takiben sektör, 1990’ların sonlarına doğru batı kıyısında da hem alan hem üretim hem de sosyo-ekonomik etki açısından kök salmaya başladı.

Siyah Kaplan Karidesi üretimi sektöre büyüme sağlasa da, bazı sınırlayıcı faktörler de ortaya çıktı. Bu türün yabani stoklara bağımlılığı, uygun evcilleştirme çalışmalarının olmaması ve düzensiz yavru kalitesi gibi sorunlar yaşandı. Ayrıca büyüme oranlarının düşük veya eşit olmaması ve Vibrio spp., gevşek kabuk, hepatopankreatik virüs gibi hastalıkların yanı sıra en yıkıcı viral hastalık olan Beyaz Leke Sendromu Virüsü (WSSV) vakaları da üretimi olumsuz etkiledi. Bu nedenlerle Hindistan’da Siyah Kaplan Karidesi üretiminde zamanla düşüş yaşandı.

Daha sonra, Amerikan beyaz bacaklı karidesi Litopenaeus vannamei’nin olağanüstü üretim potansiyeli fark edilince, bu tür 2003 yılında Hindistan’da deneme amaçlı olarak tanıtıldı ve birlikte yaşama (cohabitation) çalışmalarının ardından 2009 yılında resmen yetiştiriciliğe alındı. Bu egzotik karides türü mevcut karides havuzlarında yetiştirilebildiği için, Hindistan’daki mevcut altyapıya kolaylıkla entegre edildi.

Hindistan’daki karides yetiştiricileri ve sektör bu geçişi pek çok nedenle hızla benimsedi: Hastalık Etkenlerinden Arındırılmış (Specific Pathogen Free – SPF) anaç ve yavru karides temini, daha yüksek stoklama yoğunluklarına uyum sağlayabilme, birim alandan daha yüksek verim (hektar başına 3 ila 5 ton) elde edilebilmesi – ki bu miktar Siyah Kaplan Karidesi’nin hektar başına 1 ila 1,5 tonluk veriminin oldukça üzerindeydi – ayrıca homojen yavru kalitesi, dengeli ve hızlı büyüme oranları, hatta P. monodon türüne kıyasla 20 gram üzerindeki boyutlarda dahi daha hızlı gelişim göstermesi bu başarıda etkili oldu.

Tüm bu avantajlar Hindistan karides endüstrisinde üretimin katlanarak artmasını sağladı ve ülkeyi dünyanın en büyük karides ihracatçısı konumuna taşıdı. L. vannamei üretimi ağırlıklı olarak Hindistan’ın doğu kıyısında, özellikle başlıca üretici olan Andhra Pradesh eyaletinde yoğunlaşmıştı; ancak bu başarının olumlu etkileri Gujarat gibi diğer eyaletlerde de hissedildi.

VANNAMEİ DÖNEMİ: BÜYÜMENİN SEBEPLERİ

L. vannamei karides yetiştiriciliğinin büyüme kaydetmesi ve Kara Kaplan karides ile karşılaştırılması aşağıdaki tabloda açıklanmaktadır;

L. vannamei’nin sektördeki yükselişi, yalnızca kuluçkahane, yem üreticileri, girdi tedarikçileri ve hayvan sağlığı firmaları gibi birçok şirkete büyüme fırsatı sunmakla kalmadı; aynı zamanda Hindistan’daki karides yetiştiricilerine de önemli ölçüde kazanç sağladı. Bu tür için çeşitli genetik hatlar geliştirildi: Hastalık Etkenlerinden Arındırılmış (SPF), Belirli Hastalıklara Dirençli (SPR – Specific Pathogen Resistance), olumsuz çevresel koşullara dayanıklı “Hardy” hatlar ve tüm patojenlere maruz bırakılarak dayanıklılığı test edilen APE (All Pathogen Exposed) hatları. Hindistan’da ticari olarak üretilen karidesin %90’ından fazlası L. vannamei kaynaklıydı.

Bu büyüme, yeni yetiştiricilik yönetim uygulamalarının gelişmesini de beraberinde getirdi; yarı yoğun üretim modelinden yoğun ve süper yoğun sistemlere geçiş, beyaz bacaklı karides üretimini daha da artırdı. Ayrıca L. vannamei’nin farklı büyüklüklerde ve katma değerli ürün segmentlerinin çeşitli kategorilerinde kabul görmesi de büyümede önemli rol oynadı. Hindistan, “Vannamei Çağı” olarak adlandırılan bu dönemde yaklaşık 1 milyon metrik tonluk üretim seviyelerine ulaştı.

L. VANNAMEİ YETİŞTİRİCİLİĞİNDE DÜŞÜŞ, ÜRETİM VE ARZ-TALEP KAYNAKLI SORUNLAR

Ancak artan karides üretimiyle birlikte, Hindistan’daki karides yetiştiricileri zamanla L. vannamei yetiştiriciliğinde taşıma kapasitesi sorunları ve üretime bağlı bazı problemlerle karşı karşıya kaldı. Özellikle yüksek organik yük ve yetersiz su kalitesinin yol açtığı yoğunlaştırma kaynaklı Vibriosis, beyaz bağırsak hastalığı ve beyaz dışkı hastalığı gibi problemler öne çıktı. Bununla birlikte, EHP (Enterocytozoon hepatopenaei), Beyaz Leke Sendromu Virüsü (WSSV), sürekli ölümler ve hepatopankreas küçülmesi gibi hastalıklar da vannamei karides yetiştiriciliğini ciddi biçimde etkiledi; hayatta kalma oranları düştü, büyüme performansı geriledi ve ürün kayıpları yaşandı.

İlaveten, tüm dünyayı etkileyen COVID-19 pandemisinin etkisiyle, dünya ticaretinde yaşanan daralma, küresel ekonomik zorluklara yol açtı ve bu durum karides ihracatında fiyatların düşmesine sebep oldu. Bu da, Hindistan’da vannamei karidesin çiftlik çıkış fiyatlarını düşürdü. Buna ek olarak, yem, yavru karides, işçilik ve enerji maliyetlerinin artmasıyla birlikte üretim maliyetleri de yükseldi. Hindistan Mart 2020’de pandemiden etkilenmeye başladı ve karides yetiştiriciliği sektörü çeşitli yönlerden sarsıldı. İşleme tesisleri kapanma riskiyle karşı karşıya kaldı, siparişler iptal edildi veya ertelendi, birçok çiftçi panikleyerek erken hasat yaptı ve bu da karides fiyatlarının düşmesine yol açtı. Öte yandan, yurtdışı uçuşların iptal edilmesi nedeniyle SPF damızlık karideslerin ithalatı mümkün olmadı. İş gücü eksikliği ve yem temininde yaşanan kısıtlamalar — hammadde tedariğinde yaşanan darboğazlar sebebiyle — yem fiyatlarının yükselmesine ve yavru karides tedarikinde sorunlara yol açtı.

Tüm bunlara ek olarak, Hindistan için 2021 yılından itibaren ciddi bir rakip ortaya çıktı: Ekvador. Bu ülke, 2021–2022 döneminde yaklaşık 1 milyon ton olan üretimini 2025 itibarıyla 1,2 milyon metrik tona yükseltti. Bu büyüme büyük ölçüde Ekvador’da kullanılan APE (Tüm patojenlere maruz bırakılmış) damızlık hatları sayesinde mümkün oldu. Ayrıca, yemleme yönetimi, havuz yönetimi, hektar başına üretim verimliliği ve operasyon ölçeği açısından Hindistan’ın oldukça önüne geçildi. Dahası, Ekvador’daki üretim yapısı daha dikey bir entegrasyona sahipken, Hindistan karides endüstrisi daha parçalı bir yapıya sahip olduğundan, Ekvador büyük ölçekli üretim avantajı elde ederek karidesi Hindistan’dan daha rekabetçi fiyatlarla sunabilir hale geldi.

Tüm bu etkenler birleşerek Hindistan’ın karides sektöründeki büyümesini durma noktasına getirdi ve sekteye uğrattı. Hindistanlı üreticilerin ürettiği karides, alıcılar için ekonomik olmaktan uzaklaştıkça, birçok alıcı belli boyut ve kalite talepleri için tedarikçi olarak Ekvador’u tercih etmeye başladı. Üretimle ilgili yaşanan sorunlar ve fiyatların düşmesi, Hindistanlı çiftçilerin başarı ve sürdürülebilirliğini doğrudan etkiledi; ürünleri rekabetçiliğini kaybettikçe birçok bölgede özellikle Gujarat gibi eyaletlerde ciddi sorunlar yaşandı. Öyle ki Gujarat’ta L. vannamei üretimi 45.000 tondan 26.000 ton seviyesine kadar geriledi.

Bu düşüşün başlıca sebeplerinden biri, yukarıda sayılan teknik engellere bağlı olarak 25 gramın üzerindeki büyük boy vannamei karideslerin üretiminde yaşanan zorluklardı. Bu da özellikle yüksek üretim maliyetleriyle dikkat çeken Gujarat gibi eyaletlerde önemli bir dezavantaj oluşturdu. Zira Gujarat’a yavru ve yem tedariki Doğu Hindistan’dan sağlanıyor ve elektrik birim maliyetleri Andhra Pradeş’e kıyasla oldukça yüksek. Örneğin, Gujarat’ta 30–40 adet/kg büyüklüğünde L. vannamei karides üretiminin maliyeti, tohum, yem, enerji, işçilik, sağlık giderleri dâhil edildiğinde ortalama olarak kg başına yaklaşık 3,80 ABD doları iken; Andhra Pradeş’te bu rakam yaklaşık 3,25 ABD dolarıdır.

Özetle, üretim verimliliği, girdi maliyetleri, hastalık sorunları, düşük fiyatlar ve fiyat rekabeti gibi faktörler, karides çiftçilerinin kârlılığını derinden etkiledi. Bu etki, karides üreten tüm ülkelerde az ya da çok ölçekte hissedilmektedir (Jory, 2023).

SPF P. MONODON İLE HİNDİSTAN’DA SİYAH KAPLAN KARİDESİ YETİŞTİRİCİLİĞİNİN CANLANMASI

Siyah Kaplan Karidesi, her zaman ağırlıklı olarak Asya’ya özgü bir tür olmuş ve bu coğrafyada özel bir anlam ve öneme sahip olmuştur. 1993 yılından bu yana üretim miktarları dalgalı bir seyir izlemiş; 1997 yılında 480.000 metrik tonla en düşük seviyeye inerken, 2010 yılında 781.582 metrik tona kadar yükselmiştir (Ramaswamy, U.N., Mohan, A.B. ve Metian, M, 2013). Üretim, hastalıklar, pazar dinamikleri ve fiyat hassasiyetine bağlı çeşitli sebeplerle Hindistan’da L. vannamei yetiştiriciliğinin büyümesi sekteye uğramıştır. Ancak son dönemde SPF (Specific Pathogen Free) P. monodon yavrularının üretime kazandırılmasıyla birlikte, özellikle kıyı bölgelerindeki yetiştiriciler – ve başta Gujarat olmak üzere – üretim ve kârlılık açısından bölgesel istikrar ve yeniden doğuş için bir umut ışığı görmeye başlamıştır.

Siyah Kaplan Karidesi yetiştiriciliğinin yeniden canlanması birçok faktöre dayanmaktadır:

• Yerli SPF genetik hatlarının (evcilleştirilmiş anaçların) geliştirilmesi
• Çin, Endonezya, Vietnam, Bangladeş, Madagaskar, Malezya ve Hindistan gibi P. monodon üreticisi ülkelerde anaç çoğaltım merkezlerinin ve özel kuluçkahanelerin kurulması.
• Vannamei’ye kıyasla yüksek sıcaklıklara daha dayanıklı olmaları ve Hindistanlı yetiştiricilerin sıklıkla karşılaştığı EHP hastalığına karşı dirençli olmaları.
• Yüksek büyüme oranları – Örneğin Moana Technologies ve Chaoren Pokphand Group gibi firmalar 110–120 gün içinde 40–45 gram ağırlığa ulaşabilen karides üretimi sunuyor. Bu da günlük ortalama 0,37 gramlık bir büyüme oranı anlamına geliyor ve bu değer, geleneksel yabani stoklara ait 0,25 gramlık büyüme oranından oldukça yüksek.
• Daha önemlisi, evcilleştirilmiş anaçlar sayesinde Siyah Kaplan Karidesi üretimi ciddi ölçüde artmıştır. 2019 yılında 382.000 metrik ton olan küresel üretim, 2021 yılında 546.000 metrik tona ulaşmıştır (ShrimpInsights, 2022). Bu artışta Çin, Bangladeş, Vietnam, Madagaskar, Hindistan ve Malezya gibi ülkeler öne çıkmaktadır.
• Hindistan’da şu anda üç ana genetik hat ile yavru temini yapılmaktadır: Moana Technologies, Unima – Madagaskar ve Rajiv Gandhi Su Ürünleri Merkezi (RGCA).

Tüm bu unsurların yanı sıra Hindistan’da SPF Siyah Kaplan Karidesi yavrularının temin edilebilir hâle gelmesi, özellikle Gujarat bölgesinde ve Hindistan’ın doğu kıyısı gibi yüksek tuzluluğa sahip acısu veya deniz suyu bölgelerinde Siyah Kaplan Karidesi kültürünün yeniden canlanmasına neden olmuştur. Vannamei yetiştiriciliğinde hastalık, düşük verim ve mevcut çiftlik çıkış fiyatlarıyla rekabet edemediği için zarar eden birçok yetiştirici, kademeli olarak SPF Siyah Kaplan Karidesi üretimine yönelmektedir.

Hindistan’daki Siyah Kaplan Karidesi üretimindeki bu kademeli artış, daha büyük boyutlara ulaşabilme kapasitesi ve buna bağlı olarak çiftçilere sağladığı yüksek kâr marjlarından kaynaklanmaktadır. Yerli SPF genetik hatlarının 50 gram üzeri boyutlara ulaşma potansiyeli, çiftçilere yüksek fiyatlarla satış yapma ve dolayısıyla daha yüksek kârlılık imkânı sunmaktadır.

GUJARAT’TA KARİDES YETİŞTİRİCİLİĞİ VAKA ÇALIŞMASI

Daha önce de belirtildiği gibi, hastalıklar, üretimle ilgili sorunlar ve pazar rekabetçiliğinin yetersizliği gibi sebeplerle vannamei yetiştiriciliği Gujarat’ta neredeyse tamamen durma noktasına gelmiş durumda. Bu sebeple yetiştiriciler, SPF P. monodon genetik hatlarını kullanarak büyük boyutlu, yüksek kaliteli karidesler üretmeye yöneldiler—tıpkı vannamei’nin zirve yaptığı dönemlerdeki başarılarını yeniden yakalarcasına.

SPF P. monodon’un ortalama günlük büyüme performansı ve genetik potansiyeli oldukça yüksek olduğu için, Gujarat’taki yetiştiriciler 20 adet/kg (50 gram) ile 10 adet/kg (100 gram) arasında değişen boyutlara kadar üretim yapabiliyor. Ancak 85 gram ile 100 gram aralığındaki karidesler, dar kapsamlı ve yüksek fiyatlı bir pazara hitap ediyor ve bu boyutlara ulaşmak 250 ila 300 günlük bir yetiştiricilik süreci ile birlikte sahada sürekli izleme ve sıkı biyogüvenlik önlemleri gerektiriyor. Özellikle WSSV gibi hastalıkların hiç görülmediği 300 günlük bir yetiştiricilik döngüsüne ulaşabilen çiftlikler, bu büyük boyutları hedefleyebilir. Dahası, Gujarat’ın özellikle 15 ppt ile 30 ppt arasında seyreden tuzluluk değeri gibi su parametreleri, Siyah Kaplan Karidesi’nin gelişimi için oldukça elverişli koşullar sunuyor ve istenen boyutlara kadar optimum büyümeyi mümkün kılıyor.

Her ne kadar Gujarat, hem küresel vannamei pazarı hem de Hindistan’daki başlıca üretici olan Andhra Pradesh ile kıyaslandığında üretim maliyetleri açısından zorluklar yaşıyor olsa da, Siyah Kaplan Karidesi kültürü sayesinde daha yüksek çiftlik çıkış fiyatları elde etmekte ve vannamei’ye göre daha başarılı sonuçlar almaktadır. Özetle, Gujarat’ta vannamei’yi 25 gram üzeri boyutlarda standart maliyetlerle yetiştirmek oldukça zor; bu durum kayıp riskini artırmakta ve başarının tekrarını neredeyse imkânsız kılmaktadır. Oysa Siyah Kaplan Karidesi, 25 gram üzeri boyutlarda yetiştiricilere istikrar sağlamaktadır; özellikle 16 ila 20 adet/kg arasında değişen boyutlara ulaşmak, genetik, stoklama yoğunluğu ve yetiştiricilik modeli gibi faktörlere bağlı olarak 140 ila 180 gün içinde mümkün olmakta ve bu noktadan itibaren anlamlı bir kârlılık sunmaktadır.

Kısacası, Siyah Kaplan Karidesi, Gujarat’taki karides yetiştiricilerine hem üretim istikrarı hem de kârlılık marjlarını koruma imkânı sunmuştur.

Ayrıca, Kara Kaplanın ortalama boyutu kilogram başına 30 adedin üzerinde olduğundan ve çoğu çiftçi Kara Kaplan’ı rahatlıkla 45-50 grama kadar büyütebildiğinden, kilogram başına en az 2 ila 2,2 ABD doları kâr elde edebilmektedir. Karides boyutu 62,5 gramın üzerine çıktığında ise kâr marjı katlanarak artmakta, kilogram başına 3 ila 5 ABD dolarına kadar ulaşmaktadır.

DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR:

Siyah Kaplan Karidesi yetiştiriciliği Hindistan’da büyük başarı potansiyeline sahip olsa da, bu başarının garanti altına alınabilmesi için bazı kritik alanlara mutlaka odaklanılması gerekiyor.

Dünya karides üretimi: Küresel karides üretimi yaklaşık 5,6 milyon metrik ton düzeyinde ve bu hacmin büyük bölümünü vannamei oluşturuyor. Siyah Kaplan Karidesi ise dünya karides sepetinin yalnızca %10’una yakın bir kısmını oluşturmakta. Bu türün özellikle Çin, Vietnam, Malezya gibi Asya ülkelerinde güçlü bir iç pazara sahip olması, küresel karides arzının çeşitlenmesini sınırlayan bir unsur.

Pazar: Siyah Kaplan Karidesi Asya kökenli bir tür olup, özellikle 25 gram üzeri boyutlarda daha fazla rağbet görüyor. Başlıca hedef pazarlar ise Çin, Avrupa Birliği ve Japonya.

Boyutlar: Vannamei karidesi 5 gramdan 50 grama kadar olan tüm boyutlarda pazarda kabul görmekteyken, Siyah Kaplan Karidesi’nin ticari değeri genellikle 25 gram üzerindeki boyutlarda oluşuyor.

Hastalık: Beyaz Leke Hastalığı (WSSV), hala büyük bir tehdit oluşturmakta. Pazarlanabilir büyüklüğe ulaşmak için gereken kültür süresinin tamamlanamaması riski mevcut. Bu sebeple, biyogüvenlik önlemlerinin sıkı biçimde uygulanması ve yavru karideslerde kalite kontrol süreçlerinin eksiksiz yürütülmesi büyük önem taşıyor. Ayrıca, yüksek organik yükü azaltarak Zoothamnium spp. gibi zararlı organizmaların önüne geçmek ve su parametrelerini dengede tutmak da kritik.

Yetiştiricilerin tecrübesi: Hindistan’daki yetiştiriciler vannamei konusunda oldukça tecrübeli, ancak Siyah Kaplan Karidesi kültürüne özellikle yemleme yönetimi açısından uyum sağlamaları gerekiyor. Vannamei daha çok su kolonunda beslenirken, Siyah Kaplan Karidesi bentik (dipte beslenen) bir türdür. Bu da çiftçilerin farklı yemleme teknikleri öğrenmesini gerektiriyor. Ayrıca vannamei yetiştiriciliğine alışkın çiftçiler, 200 günlük üretim döngüsünü içeren Siyah Kaplan Karidesi üretiminin kendine özgü zorluklarıyla mücadelede henüz yeterli tecrübeye sahip değiller. Bu öğrenme süreci zamanla, deneme-yanılma yoluyla gelişecektir. Dahası, vannamei yılda en az iki ürün verirken, Siyah Kaplan Karidesi’nde çoğunlukla yılda yalnızca bir ürün alınabiliyor.

Hindistan, şu anda ortalama 50.000 metrik ton seviyesinde olan Siyah Kaplan Karidesi üretimini rahatlıkla artırabilir. Ancak bu, ciddi bir pazarlama çalışması, Siyah Kaplan Karidesi pazarının yeniden kurgulanması ve yeni fırsatların keşfedilmesini gerektirir. İzlenebilirlik, farklı boyut ve kalite sınıflandırmaları ile ülke bazlı taleplere uygun ürün sunumu, sürekli arz ve tutarlı hacim sağlama gibi adımlarla pazar kademeli olarak genişletilebilir.

SONUÇ

Hindistan’ın Siyah Kaplan Karidesi (P. monodon) yetiştiriciliğini yeniden canlandırma konusundaki çabaları takdire şayan ve bu alanda tohum, yem, teknik bilgi ve ilgili girdiler gibi gerekli teknik altyapıyı sağlayarak önemli çalışmalar yürütüyorlar. Ancak bu başarıyı kalıcı ve istikrarlı kılmak için pazar büyüklüğü, üretim standart prosedürleri (SOP), hastalık yönetimi ve talep oluşturma gibi yapısal boşlukların mutlaka ele alınması gerekiyor.

Hindistan’ın karides yetiştiriciliğindeki liderliği güçlü bir temel oluştursa da, P. monodon’u yeniden canlandırmak için sadece vannamei modelini kopyalamak değil, farklılaşmış bir strateji benimsemek şart. Doğru ortaklıklar, politika desteği ve markalaşma ile Siyah Kaplan Karidesi, küresel deniz ürünleri pazarında yeniden “yüksek katma değerli, seçkin bir ürün” olarak konumlanabilir—elbette bu dönüşüm, yüksek hacimli bir ürün değil, hedefli bir niş pazarda değer odaklı bir model üzerinden mümkün olacaktır.

Bu süreçte “sabır, ürün ve tanıtım” gibi unsurlar yetiştiricilerin başarısını belirleyecektir. Ayrıca mesele yalnızca üretim hacmi değil, Siyah Kaplan Karidesi’nin Hindistan karides endüstrisine ve daha da önemlisi çiftçisine sağladığı değerdir. Zira bir yetiştirici için esas amaç, “başarıya ulaşmak ve bunu sürdürülebilir kılmak” ve bunu da anlamlı bir kârla yapabilmektir.

KAYNAKLAR

• Shrimp Insights (2022, October 3). Black Will Really Be Back. Big Time, Shrimp Insights. https://shrimpinsights.com/blog/black-will-really-be-back-big-time

• Victor Suresh (2020, October 5) How India became the world’s top shrimp producer, Global Seafood Alliance. https://www.globalseafood.org/advocate/how-india-became-the-worlds-top-shrimp-producer/

• MPEDA (2008). MPEDA Newsletter, June 2008. Kochi, MPEDA. 1 p.

• Ramaswamy, U.N., Mohan, A.B. and Metian, M (2013). On-farm feed management: practices for black tiger shrimp (Penaeus monodon) in India. In M.R. Hasan and M.B. New, eds. On-farm feeding and feed management in aquaculture. FAO Fisheries and Aquaculture Technical Paper No 583. Rome, FAO. pp. 303–336. 

• Jory, D. (2023, October 9). Annual farmed shrimp production survey: A slight decrease in production reduction in 2023 with hopes for renewed growth in 2024 - Responsible Seafood Advocate, Global Seafood Alliance. https://www.globalseafood.org/advocate/annual-farmed-shrimp-production-survey-a-slight-decrease-in-production-reduction-in-2023-with-hopes-for-renewed-growth-in-2024/