Yüksek dozlu bir matrisle kullanılan yüksek dozda fitaz yemin maliyetini düşürebilir; buna karşın, fitazın süper dozda kullanılmasının amacı hayvanın performansını artırmaktır. 

Yüksek dozda fitaz kullanımı; geleneksel fitaz dozuna kıyasla, organik fosforun en yüksek düzeyde serbest kalması nedeniyle, yeme katılan inorganik fosfor (örneğin, mono kalsiyum fosfat ya da mono dikalsiyum fosfat) miktarındaki azalmaya bağlı olarak yüksek fitaz maliyetini göreceli olarak azaltır.

Yüksek düzeyde fitaz kullanımına olan mevcut ilgi, pazardaki arz-talep etkisiyle oluşmaktadır. Yani, üretimdeki azalma ve gübre sektörünün mono kalsiyum fosfat talebinin çokça artması fiyat artışlarını sürekli körüklemiştir. Bu eğilimin sürmesi beklenmektedir.

Hayvan performansını artırarak toplam kârını yükseltmeyi hedefleyen bir kanatlı hayvan yetiştiricisi için süper dozda fitaz uygulaması belli koşullarda uygun bir seçenek olabilir. Bu, kullanılan fitazın artışına bağlı olarak yem maliyetlerindeki yükselmenin, performans artışı ile sağlanan ilave kazançla giderildiği durumlarda devreye girer. 

Hepimizin bildiği gibi, fitat bitkilerde fosfatın temel depolanma şeklidir. Bu fosfat myo-inositol-hekza fosfat formundadır (IP6). Fitaz, fitat ile temas ettiğinde myo-inositol-penta fosfat (IP5) oluşturur ve bir fosfat molekülü serbest kalır. Reaksiyon; IP4, IP3 ve IP2 oluşacak şekilde sürer. Fitaz molekül reaksiyonu ürünü IP1’dir ve bu işlemde 5 fosfor molekülü serbest kalır. 

Eksojen fitaz IP1’i parçalayamazken, bağırsak mukozası bu IP1’i parçalayan alkalin fosfataz üretir. Bu işlem sonucunda da son ürün olarak inositol ve altı molekül fosfor açığa çıkar. Ayrıca, belgelendirilmiş araştırmalara göre yeme fitaz katıldığında, sadece fosfor açığa çıkmamakta; kalsiyum, enerji ve amino asitlerin varlığı artmaktadır. 

SÜPER DOZ UYGULAMASI TAM OLARAK NEDİR?

Süper doz, fitazı matris sınırı dozunun ötesinde bir dozda uygulamaktır. Örneğin, fitaz 1,500 FTU dozunda uygulanıyor ve 1,000 FTU değerinde matris kullanılıyor ise; bu, yem dönüşümü (FC) ya da canlı ağırlık (CA) artışının hedeflendiğini gösterir. Bu durum, matrisin aynı doza göre uygulandığı yüksek doz kavramıyla karıştırılmamalıdır. 

Süper doz kullanıldığında, fitazın etkinliği ve miktarı (myo-inositol üretimi ve bağırsaklarda fitat esteri, yani IP5, IP4 ve IP3 yapımını önlemek için) yüksek seviyelerdeki fitatı parçalayabilecek seviyede olmalıdır. 

SÜPER DOZ UYGULAMASININ ETKİLERİ

Süper doz uygulaması ile ilgili yayımlanmış birçok makale bulunmaktadır. Bu makaleler olası çeşitli etki mekanizmasından bahsetmektedir. Bunlar arasında fitatın daha yüksek oranda parçalanması ve sonucunda yüksek miktarda kalsiyum ve fosforun açığa çıkması ve 1:1’lik kalsiyum/fosfor oranının sağlanması sayılabilir. Bir başka örnek de fitatın, pepsin aktivitesini azaltarak protein sindirimini etkilediğidir.

Fitatın bağırsakları irrite ettiğini biliyoruz ve fitatı ve esterlerini parçalayınca bağırsak mukozası irritasyonu azalacaktır. Fitaz ilavesi treonin, sistin, glisin ve serin amino asitlerinin kullanılabilirliğini artırır. Bu amino asitler sindirim sistemi kanalından salgılanan müsinin ana bileşenlerindendir. 

Süper doz uygulamasının en çok konuşulan etki mekanizmalarından biri artan myo-inositol üretimi ve emilimidir (Kreseldi et al., 2021). Ayrıca, süper doz uygulamasının fitat degredasyonuna bağlı olarak bağırsak yangısını azalttığı da ispatlanmıştır.

SÜPER DOZ UYGULAMASI İLE iİLGİLİ HUSUSLAR

Yemin yapısı, yemin sindirilebilirliği, yemin bileşimi ve etkinliği ile kanıtlanmış bir fitazın kullanılması gibi faktörleri göz önünde tutmak önemlidir. Performans üzerindeki pozitif etkileri teşvik edebilmesi amacıyla süper doz uygulaması sadece yemde yeterli enerji ve amino asit bulunması durumunda etkili olacağından, yem bileşiminin yoğunluğu da önemlidir.

Cargill’in yürüttüğü çalışmalara göre; yemdeki ham maddelere bağlı olarak, fitazla etkileşimleri farklı olacağından, yemdeki fitat seviyesi ve fitatın kaynağı göz önünde bulundurulmalıdır. 

Şekil 1. Fitaz seviyelerindeki artış FCR’de bir iyileşme sağlar (p<0,05).

Fitat, fitaz için bir substrat, bir alt maddedir fakat bazen fitazın etkisini sınırlayan faktördür. 

BİLİMİ TAKİP EDİN

Süper doz uygulamasının hayvan performansı üzerindeki etkisini düşünürsek; çeşitli çalışmalarda 1,000 FTU üzerindeki daha yüksek fitaz dozlarının canlı ağırlık artışı ve yemden yararlanma üzerinde olumlu etki oluşturduğunu görürüz. Tüm çalışmalarda belirgin bir olumlu etki görülmese de daha yüksek dozlarda fitaz kullanımının FC ve CA’yı artırdığını gösteren belirgin bir trend söz konusudur.

Örneğin, Viçosa Federal Üniversitesi’nde Cargill tarafından yürütülen bir çalışmada (2020), yemde fitaz dozunun artırılması ile 0-42 günlerde FC üzerinde lineer bir artış görülmüştür. Bu çalışmada bir pozitif kontrol (PC), kalsiyum ve fosfor seviyelerinin düşürüldüğü bir negatif kontrol (NC) ve amino asit ve enerji seviyelerinin de düşürüldüğü ikinci bir negatif kontrol (NC2) grubu oluşturulmuştur.

Fosfor kaynakları azaldığında ve fiyatlar arttığında, doğru koşullarda yapılan süper doz uygulaması kanatlı hayvan yetiştiricileri için bir tercih haline gelecektir. Fitatın tamamen parçalanması, temel besin maddelerinin varlığı, fitat esterlerinin yapımının azalması ve myo-inositol üretimi, hep birlikte, farklı bir derecede, süper doz uygulamasının yararlı etkilerine katkı sağlayabilir. 

Yemin yapısı ve bileşimi ile birlikte, etkisi kanıtlanmış güvenilir bir fitazın uygulanması gibi tüm faktörlerin dikkate alınması da önemlidir.