Cambridge Üniversitesi’nden iktisatçı Ha-Joon Chang, 2002 yılında yayımlanan ve ekonomi çevrelerinde geniş yankı uyandıran Merdiveni İtmek (Kicking Away the Ladder) adlı eserinde çarpıcı bir tez ortaya koymuştu: gelişmiş ülkeler korumacı ve müdahaleci politikalarla sanayileşmiş; sonra tırmandıkları merdiveni gelişmekte olan ülkelerin arkalarından iterek onlara ‘serbest’ piyasa propagandası yapmışlardır.
Antalya’daki COP31 ve benzeri iklim platformlarından yükselen söylemlere baktığımda, bu tarihsel mekanizmanın başka bir versiyonunun bugün yeniden sahnelenip sahnelenmediğini sormadan edemiyorum.
Sahadaki gerilim son derece somut. Zirvede konuşan Türkiye Yem Sanayicileri Birliği (TÜRKİYEMBİR) Başkanı Ülkü Karakuş, küresel emisyonlarda payı yok denecek kadar az olan küçük ölçekli Türk üreticisinin haksız yere hedef gösterildiğine dikkat çekti. Eş zamanlı olarak, soya ve palm yağı gibi hammaddelerin ormansızlaşmaya yol açmadığını kanıtlamayı zorunlu kılan AB Ormansızlaşma Tüzüğü (EUDR), bizzat Avrupalı yem üreticisi birliklerin dahi tedarik zinciri kopuşları ve yem güvenliği riskleri sebebiyle sert itirazlarına hedef oluyor.
Ancak burada önemli bir nüans var: Chang’in tarihsel analizinden farklı olarak bugünkü regülasyon kıskacı yalnızca gelişmiş Batı ile gelişmekte olan dünyayı karşı karşıya getirmiyor; Batılı çiftçiler de aynı bürokratik boğulmadan mağdur. Öyle ki, Hürmüz Boğazı merkezli jeopolitik gerilimlerin ve enerji ve gübre maliyeti şoklarının, çiftçi tabanına dayanan Washington siyasetinde dahi dengeleri sarsan bir faktöre dönüştüğüne şahitlik ettik hepimiz.
Hem gelişmekte olan ülkelerdeki üreticiler hem de Batılı çiftçi bu anlayıştan şikayetçi ise, bu acelesi olduğu her halinde belli yeni anlayış kimin ajandasına hizmet ediyor?