Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinde yaşanan ani ve sert daralma, tanker geçişlerinin %90’ın üzerinde düşmesiyle küresel agrifood sistemleri açısından ciddi bir şok olarak öne çıkıyor. Dünya Gıda ver Tarım Örgütü FAO’ya göre bu durum gübre maliyetlerini artırırken dünya genelinde tarımsal üretimi ve gıda güvenliğini tehdit ediyor. Etki yalnızca enerji piyasalarıyla sınırlı kalmayıp doğrudan girdi tedarikini etkiliyor.
FAO Başekonomisti Máximo Torero
FAO Başekonomisti Máximo Torero, süregelen aksamanın son yılların en ciddi emtia akışı şoklarından birini tetiklediğini ifade etti. Birleşmiş Milletler’de düzenlenen bilgilendirme toplantısında konuşan Torero, Hürmüz Boğazı’nın yalnızca ham petrol ve LNG için değil, aynı zamanda küresel ölçekte ticareti yapılan tarımsal girdiler, özellikle gübreler için de kritik bir geçiş hattı olduğunu vurguladı.
Boğazdan normal şartlarda günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol geçiyor. Bu miktar küresel ham petrol akışının yaklaşık %35’ine karşılık geliyor. Aynı zamanda küresel LNG ticaretinin beşte biri ve uluslararası gübre ticaretinin %30’a kadarı bu koridordan sağlanıyor. Torero, mevcut aksamanın bu sebeple enerjiyle sınırlı olmadığını, agrifood tedarik zincirlerini etkileyen sistemik bir şok niteliği taşıdığını belirtti.
SİGORTA MALİYETLERİ FIRLADI
Durumu ağırlaştıran bir diğer unsur ise savaş riski sigorta primlerindeki sert artış oldu. Riskli bölgelerin genişlemesinin ardından sigorta primleri %0,25 seviyesinden %10’a kadar yükseldi ve poliçe süreleri haftalık yenilemelere indirildi. Bu şartların, gerilim azalsa dahi lojistik sıkışıklıkların bir süre daha devam etmesine yol açması bekleniyor.
GÜBREDE MALİYET ŞOKU DERİNLEŞİYOR
Gübre piyasaları da bu baskıyı yansıtmaya başladı. Mart ayının ilk haftasında Orta Doğu kaynaklı granül üre fiyatları %19 artarken, Mısır menşeli üre fiyatları %28 yükseldi. Doğalgazın azotlu gübre üretiminde temel hammadde olması sebebiyle, yüksek enerji maliyetleri fiyatlar üzerinde yukarı yönlü baskıyı sürdürüyor. FAO projeksiyonlarına göre, aksaklıkların devam etmesi halinde küresel gübre fiyatlarının 2026’nın ilk yarısında ortalama %15 ila %20 arasında daha yüksek seyretmesi bekleniyor.
KESİNTİLER ÜÇ AYI GEÇERSE EKİM KARARLARI DA ETKİLENİR
Torero, çiftçilerin aynı anda hem gübre hem de yakıt maliyetlerinde artışla karşı karşıya kaldığını vurguladı. Bu durum yalnızca üretim maliyetlerini değil, sulama, taşıma ve genel tarımsal faaliyetleri de etkiliyor. Bu sebeple üreticilerin gübre kullanımını azaltması veya daha az girdi gerektiren ürünlere yönelmesi muhtemel görülüyor. Ancak gübre kullanımının verim üzerindeki doğrusal olmayan etkisine bağlı olarak, küçük azalışlar dahi özellikle düşük kullanım seviyesine sahip bölgelerde daha büyük verim kayıplarına yol açabiliyor.
Aksamanın süresi, küresel etkilerin boyutunu belirleyecek temel unsur olarak öne çıkıyor. Bir aya kadar sürebilecek kısa vadeli kesintilerin yönetilebilir olduğu, mevcut gıda stoklarının piyasaları dengeleyebileceği ifade ediliyor. Ancak üç ay ve üzeri bir aksama senaryosunda, 2026 ve sonrası için ekim kararlarının ciddi şekilde etkilenmesi bekleniyor.
Torero’ya göre, bu tür bir senaryoda buğday, pirinç ve mısır gibi gübre yoğun ürünlerde verim düşüşleri, azot bağlayıcı ürünlere (örneğin soya fasulyesi) yönelim ve yüksek petrol fiyatlarının etkisiyle biyoyakıt talebinde artış gibi ikincil etkiler gündeme gelebilir. FAO Gıda Fiyat Endeksi hâlen Mart 2022 zirvesinin yaklaşık %21 altında seyretse de, uzun süreli aksaklıklar bu tabloyu tersine çevirebilir.